Guruvarya educational communication: गुरुवर्य सप्तरंगी परिपाठ

गुरुवर्य सप्तरंगी परिपाठ

🌸🌷🌸🌷🌸🌷🌸🌷

-----------------------------------------

🎄 *आजचा परिपाठ🎄

-----------------------------------------

🔅 *पंचांग* 🔅

तिथी - आषाढ व्दादशी

पक्ष - कृष्ण

शके - १९४८

नक्षत्र : आर्द्रा

सूर्योदय - ६ वा.१३मि.

सूर्यास्त - ७ वा.०७ मि.

दिनांक - १०/ ८ /२०२६

वार - सोमवार

महिना : ऑगस्ट

------------------------------------------

🔅 *सुविचार* 🔅

जीवनातील काही पराभव हे

विजयाहूनही अधिक श्रेष्ठ असतात.

These are some of the defeats in life They are even better than victory.

------------------------------------------

🔅 दिनविशेष 🔅

१० ऑगस्ट महत्वाच्या घटना :

२००१: स्पेस शटल प्रोग्राम - स्पेस शटल डिस्कव्हरी एसटीएस-१०५ वर आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावर प्रक्षेपित करण्यात आले.

१९९०: मॅगेलन स्पेस प्रोब - शुक्र ग्रहावर पोहोचले.

१९८८: दुसऱ्या महायुद्ध - बेकायदेशीरपणे बंदिवासात टाकलेल्या किंवा हद्दपार केलेल्या जपानी वंशाच्या अमेरिकन नागरिकांना राष्ट्रपती रोनाल्ड रेगन यांनी प्रत्येकी २०,००० डॉलर

भरपाई देण्याचे कबूल केले.

१० ऑगस्ट जन्मदिन:

१९१३: डॉ. अमृत माधव घाटगे - संस्कृत व

प्राकृत विद्वान

१९०२: नॉर्मा शिअरर - कॅनेडियन अमेरिकन अभिनेत्री

१८९४: व्ही. व्ही. गिरी - भारताचे ४थे राष्ट्रपती -

भारतरत्न

१८८९ : चार्ल्स डॅरो - मोनोपोली खेळाचे निर्माते

१८८७: सॅम वॉर्नर - वॉर्नर ब्रदर्सचे सहसंस्थापक

१८७४: हर्बर्ट हूव्हर - अमेरिकेचे ३१ वे राष्ट्राध्यक्ष

१८६०: पं. विष्णू नारायण भातखंडे -

संगीतशास्त्रकार, गांधर्व महाविद्यालयाचे

१० ऑगस्ट निधन :

२०१२ : सुरेश दलाल - भारतीय गुजराथी कवी,

लेखक आणि संपादक - साहित्य अकादमी

पुरस्कार

१९९९: आचार्य बलदेव उपाध्याय - भारतीय

इतिहासकार, विद्वान आणि समीक्षक

१९९७: नारायण पेडणेकर - कवी व

नाट्यसमीक्षक

१९९२: लेफ्टनंट जनरल एस. पी. पी. थोरात -

कोरियातील शांतिसेनेचे सेनापती - पद्मश्री,

कीर्तिचक्र

१९८६: अरुण श्रीधर वैद्य - भारताचे १३वे

लष्करप्रमुख, जनरल - महावीरचक्र

-----------------------------------------

🔅 *बातम्या* 🔅

मुंबई-नाशिकदरम्यान घोटीला १४० ऐवजी आता ७० रुपये टोल; समृद्धीचा टोल स्वतंत्र

नाशिक शहरासह जिल्ह्यात तब्बल 4.3 रिश्टर स्केल भूकंपाचे धक्क, रात्री दहा वाजेच्या सुमारास जमीन हादरली

बागलाण तालुक्यातील भवाडे गावकऱ्यांसह विद्यार्थ्यांचे हाल! गुडघाभर पाण्यातून जावं लागतं शाळेत; ३ वर्षांनंतरही रस्ता अपूर्णच

एफसीआरए' विधेयकास घाईघाईत मंजुरी नको; सुप्रिया सुळे यांची स्पष्ट भूमिका

आंबोली धबधब्यावर साप चावल्यामुळे हम्पी येथील पर्यटकांचा मृत्यू

------------------------------------------

🎄 **व्यक्तीविशेष* 🎄

🔅विष्णू भातखंडे 🔅

हिंदूस्थानी संगीतक्षेत्रातील

पं. विष्णु नारायण भातखंडे

एक थोर संशोधक, संगीतशास्त्रकार व संगीतप्रसारक. जन्म वाळकेश्वर, मुंबई येथे १० ऑगस्ट १८६० रोजी झाला. मूळ गाव कोकणातील नागाव (जि. रायगड). त्यांचे वडील मुंबईतील एका धनिकाच्या जमीनजुमल्याचे कारभारी होते. त्यांना संगीताचा शौक असून ते स्वरमंडलही वाजवत असत. त्यामुळे गजानन ऊर्फ विष्णू यांस लहानपणापासून संगीताची गोडी लागली. भातखंडे हे लहानपणी बासरी व महाविद्यालयात शिकत असतानाच सतार वाजवण्यास शिकले. सुरुवातीस गोपाळ गिरी यांच्याकडे व नंतर अंध वादक वल्लभदास दामुलजी यांच्याकडे त्यांनी सतारवादनाचे धडे घेतले. ते १८८५ मध्ये बी.ए. व १८८७ मध्ये एल्. एल्. बी. झाले. मात्र तत्पूर्वीच ते १८८४ मध्ये काही पारशी संगीतप्रेमींनी चालविलेल्या ‘गायनोत्तेजक मंडळी’ मध्ये (स्थापना १८७०) दाखल झाले होते. तेथे त्यांना त्या काळातील नामांकित गायक-वादकांचे गायन-वादन ऐकण्याची संधी मिळाली. ही संस्था त्यांच्या व्यासंगाची गंगोत्रीच ठरली व तेथे त्यांच्या संशोधनाला चाल नाही मिळाली. ह्या संस्थेत त्यांनी कितीतरी वर्षे विनावेतन संगीत शिकविले आणि वेगवेगळ्या थोर कलावंतांकडून पारंपारिक धृपदे, ख्याल, होऱ्या, तराणे, ठुमऱ्या यांची माहिती व चिजा गोळा करण्यास सुरुवात केली. त्यातून त्यांना असे आढळून आले, की गायकांच्या चिजांमध्ये व्यक्त होणाऱ्या रागस्वरुपांचा प्राचीन ग्रंथातील रागविचारांशी व उपपत्तींशी नीट मेळ बसत नाही. शास्त्रीय स्वरलिपिपद्धतीचा प्रचार नसल्याने आणि उपपत्तींचे गायकांना ज्ञान नसल्याने ते पारंपारिक चिजांमध्ये बदल करीत आणि नवीनही चिजा बनवीत. त्यामुळे उपलब्ध रागरागिण्या व चिजा हाच संशोधनाचा व उपपत्तींचा पाया मानून भातखंड्यांनी आपल्या जन्मभर चालविलेल्या संगीतकलेच्या पद्धतशीर अभ्यासाला प्रारंभ केला. गायनोत्तेजक मंडळीच्या नियतकालिक बैठकांमध्ये ते वरील विषयासंबंधी पद्धतशीर विचार मांडू लागले. जुन्या ग्रंथांतील भाषा व विचार अस्पष्ट, संदिग्ध व शंकास्पद असल्याचे त्यांना आढळून आले. तद्वतच प्राचीन ग्रंथांर्गत संगीतशास्त्र व प्रत्यक्ष प्रचलित गानव्यवहार यांतील पूर्ण फारकतही त्यांच्या निदर्शनास आली होतीच. त्यातून संगीतशास्त्राची नव्याने आमूलाग्र फेरमांडणी करणे व प्रचलित संगीतव्यवहाराशी त्याची सांगड घालणे, हे त्यांना अत्यावश्यक वाटू लागले. आपला वकिलीचा व्यवसाय सोडून त्यांनी संगीतसंशोधनाला सर्वस्वी वाहून घेतले. त्यासाठी त्यांनी संपूर्ण भारतभर भ्रंमती केली ठिकठिकाणच्या संगीतकेंद्रांना भेटी देऊन तेथील शास्त्रकार व कलावंत ह्यांच्यासमवेत त्यांनी चर्चा केल्या. संगीतावरचे दुर्मिळ ग्रंथ, हस्तलिखिते यांचा शोध घेऊन, त्यांतील तत्वविचारांची चिकित्सा केली. महत्वाची हस्तलिखिते नकलून काढली. हिंदूस्थानी संगीतातील स्वरलिपिरचना, रागविचार, त्याचे आरोहावरोह, श्रुतिविचार, थाटपद्धती, वादी-संवादी स्वर इ. विषयांसंबंधी तात्त्विक सांगोपांग चर्चा व त्या अनुषंगाने विविध उपपत्ती त्यांनी आपल्या ग्रंथांतून मांडल्या. तसेच एक खास स्वरलिपिपद्धती प्रस्थापित केली. पंडित भातखंडे यांच्या संगीतकार्याची त्रिसूत्री म्हणजे प्राचीन संगीतविद्येचे संशोधन, नव्या संगीतशास्त्राची नव्याने उभारणी आणि ह्या संगीतशास्त्राचा प्रचार व प्रसार होय. त्यासाठी त्यांनी संगीतविद्यालयाची स्थापना केली. बडोद्याचे महाराज सयाजीराव गायकवाड यांनी आपली सरकारी संगीतपाठशाळा नव्या पद्धतीने चालवण्यासाठी भातखड्यांच्या हवाली केली (१९१६). ग्वाल्हेरचे महाराज माधवराव शिंदे यांनी त्यांच्या देखरेखीखाली ‘माधव संगीत महाविद्यालय’ नव्याने स्थापन केले (१९१८) आणि मुख्य म्हणजे भातखंडे यांनी लखनौला तेथील स्थानिक कार्यकर्त्यांच्या मदतीने ‘मॅरिज कॉलेज ऑफ हिंदुस्थानी म्यूझिक’ हे स्थापन केले (१९२६). या संस्थेचेच रुपांतर पुढे ‘भातखंडे संगीत महाविद्यालया’ मध्ये झाले. तसेच या संगीतविद्यालयांसाठी सुसूत्र असा अभ्यासक्रम त्यांनी आखला व त्यानुसार क्रमिक पुस्तकेही तयार केली. संगीतविषयक खुल्या चर्चा व विचारविनिमय यांद्वारे संगीप्रसार व्हावा, म्हणून संगीतपरिषदा भरवण्याची मूळ कल्पनाही त्यांचीच होय. त्यानुसार बडोदे (१९१६), दिल्ली (१९१८), वाराणसी (१९१९) व लखनौ (१९२४ व १९२५) येथे परिषदा भरवण्यात त्यांनी पुढाकार घेतला. शिवाय शास्त्रीय संगीताच्या प्रचारासाठी लक्षणगीतसंग्रहासारख्या ग्रंथरचनाही केल्या. बव्हंशी १९०८ ते १९३३ या कालावधीत त्यांनी आपली ग्रंथरचना केली. त्यांची प्रमुख ग्रंथसंपदा पुढीलप्रमाणे :

स्वनिर्मिती ग्रंथ : (१) श्रीमल्लक्ष्यसंगीतम् व अभिनव रागमञ्जरी (संस्कृत) (२) हिंदूस्थानी संगीतपद्धती (मराठी, भाग ४, पृष्ठे सु. २,५००) (३) हिंदुस्थानी संगीतपद्धती क्रमिक पुस्तकमालिका (मराठी, भाग १ ते ६, एकूण चिजा १,८५२) (४) अ शॉर्ट हिस्टॉरिकल सर्व्हे ऑफ द म्यूझिक ऑफ अपर इंडिया (इंग्रजी) (५) अ कंपॅरेटिव्ह स्टडी ऑफ सम ऑफ द लीडींग म्यूझिक सिस्टिम्स ऑफ द फिफ्टीन्थ, सिक्सटीन्थ, सेव्हन्टीन्थ अँन्ड एटीन्थ सेंचुरीज (इंग्रजी) (६) हिंदुस्थानी म्यूझिक (इंग्रजी) (७) लक्षणगीतसंग्रह (३ भाग) (८) गीतमालिका (२३ मासिक अंक प्रत्येक अंकात सु. २५ गीतांच्या बंदिशी) (९) पारिजात प्रवेशिका : पं. अहोबलकृत संगीतपरिजात ग्रंथाच्या स्वराध्यायावरील भाषा (मराठी) (१०) रागविबोधप्रवेशिका : पं. सोमनाथकृत रागवियोध ग्रंथाच्या स्वराध्यायावरील भाष्य (मराठी).

तसेच त्यांनी काही संगृहीत ग्रंथही प्रकाशित केले

यांपैकी काही ग्रंथाची रचना त्यांनी टोपणनावाने केली. उदा., लक्ष्यसंगीत ग्रंथासाठी ‘भरतपूर्वखंडनिवासी चतुर पंडित’ हिंदुस्थानी संगीतपद्धतीसाठी ‘पं. विष्णुशर्मा’ तर चिजांसाठी ‘चतुर’ व ‘हररंग’ ही नावे त्यांनी घेतली. शिवाय जुन्या संस्कृत ग्रंथांच्या प्रकाशनासाठी ‘भारव्दाजशर्मा’ हे नाव स्वीकारले. त्यांची ही ग्रंथसंपदा व मौलिक संशाधन संगीतशास्त्रज्ञांच्या व कलावंतांच्या पुढील पिढ्यांना मार्गदर्शक व प्रेरक ठरले. वाळकेश्वर, मुंबई येथे निधन झाले.

----------------------------------------

🎄 *सामान्यज्ञान* 🎄

आयुर्वेदिक वनस्पती

🔅अशोक 🔅

अशोक ही भारतात उगवणारी एक आयुर्वेदिक औषधी वनस्पती आहे.

अशोकाला भारतीय भाषांमधून वेगवेगळ्या नावांनी ओळखले जाते. यांत साधा अशोक. पानांचा अशोक आणि लाल-नारिंगी फुलांचा अशोकवगैरे प्रकार आहेत. या फुलाच्या अशोकाला सीतेचा अशोक, रक्ताशोक, रक्तपल्लव, ताम्रपल्लव, तपनीय अशोक, सुवर्णाशोक वगैरे नावे आहेत.अशोकवनात रावणाच्या बंदिवासात असलेली सीता याच वृक्षाखाली बसली होती. फुले येण्याच्या बाबतीत हा वृक्ष फार लहरी आहे. फुलण्याचा काळ शरद ऋतूपासून ग्रीष्म ऋतूपर्यंत मागेपुढे होऊ शकतो.

संयुक्त पाने असलेला घनदाट छाया देणारा डेरेदार छोटा वृक्ष बाराही महिने हिरवागार असतो. याची जाडसर पाने ७ ते २५ सेंटिमीटर लांब असतात. पर्णदलाच्या ४ ते ६ जोड्या असतात. फुले गर्द नारिंगी-तांबड्या रंगांची झुपक्याझुपक्यांनी असतात. फळे १५ ते २५ सेंटिमीटर लांब व सपाट असतात. एकेका फळात(शेंगेत) ४ ते ८ बिया असतात, पण पिकलेले बी एखादेच असते. बिया रुजायला फार वेळ लागतो अनेक बिया पेराव्यात तेव्हा त्यांतली एखादीच रुजते. त्यांतली चार रोपे ४-५ वर्षे सांभाळली की एखादा वृक्ष तयार होतो.

झाडाच्या वाळलेल्या सालीत औषधी गुणधर्म आहेत. साल स्त्रियांच्या मासिक पाळीत होणाऱ्या अतिरक्तस्रावासाठी गुणकारी असते.याचा पुरुषाना ही फायदा होतो.याच्या पानाचा काढा पिल्याने थकवा निघुन जातो.

------------------------------------------

🔅 *वाक्प्रचार* 🔅

कपाळमोक्ष पडणे- मृत्यू ओढवणे.

------------------------------------------

🔅 *म्हण* 🔅

अंगात नाही बळ आणि चिमटा घेउन पळ :

दुर्बळ मनुष्य बलवान व्यक्ती वर सरळ हल्ला न करता छोटी खोडी काढून पसार होतो.

-----------------------------------------

🔅इंग्रजी प्रश्न 🔅

1) Which animal guards the house?

Ans : The dog guards the house

2)Which animal is useful for agricultural work?

Ans : Bullock is useful for agricultural work

3) What does a cow give?

Ans : Cow gives a milk

4) Which is the fastest running animal?

Ans : Cheetah is the fastest running animal.

5)Who is called tiger aunt?

Ans : The cat is called the tiger's aunt

------------------------------------------

🎄 *प्रार्थना* 🎄

🔅केशवा माधवा🔅

केशवा, माधवा, तुझ्या नामांत रे गोडवा

तुझ्यासारखा तूच देवा, तुला कुणाचा नाही हेवा वेळोवेळी संकटातुनी तारिशी मानवा

वेडा होऊन भक्तीसाठी, गोपगड्यांसह यमुनाकाठी नंदाघरच्या गायी हाकिशी गोकुळी यादवा

वीर धनुर्धर पार्थासाठी चक्र सुदर्शन घेऊन हाती रथ हाकुनिया पांडवांचा पळविशी कौरवा

-----------------------------------------

🔅मनाचे श्लोक 🔅

देहेरक्षणाकारणें यत्न केला।

परी शेवटीं काळ घेउन गेला॥

करीं रे मना भक्ति या राघवाची।

पुढें अंतरीं सोडिं चिंता भवाची॥२६॥

भवाच्या भये काय भीतोस लंडी।

धरीं रे मना धीर धाकासि सांडी॥

रघूनायकासारिखा स्वामि शीरीं।

नुपेक्षी कदा कोपल्या दंडधारी॥२७॥

दिनानाथ हा राम कोदंडधारी।

पुढें देखतां काळ पोटीं थरारी॥

मना वाक्य नेमस्त हे सत्य मानीं।

नुपेक्षी कदा राम दासाभिमानी॥२८॥

पदी राघवाचे सदा ब्रीद गाजे।

वळें भक्तरीपूशिरी कांबि वाजे॥

पुरी वाहिली सर्व जेणे विमानीं।

नुपेक्षी कदा रामदासाभिमानी॥२९॥

समर्थाचिया सेचका वक्र पाहे।

असा सर्व भुमंडळी कोण आहे॥

जयाची लिला वर्णिती लोक तीन्ही।

नुपेक्षी कदा राम दासाभिमानी॥३०॥

------------------------------------------

🎄 बडबडगीत

🔅उठा उठा चिऊताई 🔅

उठा उठा चिऊताई

सारीकडे उजाडले

डोळे तरी मिटलेले

अजूनही अजूनही ।।धृ।।

सोनेरी हे दूत आले

घरट्याच्या दारापाशी

डोळ्यांवर झोप कशी

अजूनही अजूनही ।।१।।

लगबग पाखरे ही

गात गात गोड गाणे

टिपतात बघा दाणे

चोहीकडे चोहीकडे ।।२।।

झोपलेल्या अशा तुम्ही

आणायाचे मग कोणी

बाळासाठी चारापाणी

चिमुकल्या चिमुकल्या ।।३।।

बाळाचे मी घेता नाव

जागी झाली चिऊताई

उठोनिया दूर जाई

भूर भूर भूर भूर ।।४।।

------------------------------------------

🎄 समूहगीत 🎄

🔅हा देश माझा🔅

हा देश माझा याचे, भान जरासे राहू द्या रे || धृ ||

हा उंच हिमालय माझा, हा विशाल सागर माझा ह्या गंगा, यमुना, शेती, धरती, बागबगीचा माझा अभिलाषा यांची धरिता, कुणी नजर वाकडी करता

या मरण द्यावया, स्फुरण आपल्या बाहू पावू द्या रे

जे हात उत्सुकलेले, दगडांच्या वर्षावाला रोखा ते, लावा कार्याला, या देशाच्या प्रगतीला हे बंद करा उत्पात, थांबवा आपुला घात सामर्थ्य न जावो व्यर्थ, काहिसा अर्थही येऊ द्या रे

॥ २ ॥

जरी अनेक अपुले धर्म, जरी अनेक अपुल्या परी अभंग असू द्या, सदैव अपुली माणुसकीची

द्या सर्व दूर ललकारी, फुंका रे एक तुतारी संदेह रोष जे, द्वेष मनातील वाहून जाऊ द्या रे ! ॥३॥

हा देश माझा याचे भान जरासे राहू द्या रे ..!"

- सेनापती बापट

-----------------------------------

🌲 *बोधकथा*🎄

🔅संत स्वभाव 🔅

एक संत कपडे शिवून आपला चरितार्थ चालवीत होते. एक मनुष्य त्यांच्याकडूनच कपडे शिवून घ्यावयाचा व कपडे खूप शिवायचा परंतू पैसे देतांना तो प्रत्येक वेळी खोटी नाणी द्यावयाचा संतही काही न बोलता गुपचूपपणे त्याचा स्वीकार करावयाचे. एकदा संत काही कामानिमित्त बाहेरगावी गेले होते. दुकानावर त्यांचा नोकर होता. जेव्हा त्या गिऱ्हाईकाने शिलाई दिली तेव्हा सेवकाने त्याच्याकडे दुसरे पैसे मागितले व खोटे दिल्याबद्दल आग पाखडण्यास सुरुवात केली.

संत गावाहून परत आल्यावर सेवकाने त्यांच्या कानावर सर्व हकीकत घातली व तो माणूस कसा फसवीत होता ते सांगितले.

संत त्यावर म्हणाले, "तू ती खोटी नाणी का नाही घेतलीस? मला तर तो प्रत्येक वेळेस बनावट नाणी देतो. मी ती घेतो व जमिनीत पुरु टाकतो. मी ती स्वीकारली नाहीत तर दुसरा कोणीतरी दरवेळेस त्याच्याकडून फसवला जाईल.'

तात्पर्य : दुसऱ्यांचा विचार करून स्वतः त्रास सहन करण्याची प्रवृती म्हणजे संतप्रवृत्ती.

------------------------------------------

🔅 प्रश्नमंजुषा 🔅

१)शरीराचे कोणते भाग मिळून धड बनते ?

उत्तर : छाती , पाठ व पोट या तिन्हींचे मिळून धड बनते.

२) हाताचे तीन भाग कोणते ?

उत्तर : दंड , अग्रबाहू आणि पंजा हे हाताचे तीन भाग आहेत .

३)डोके आणि धड जोडणाऱ्या शरीराच्या भागास काय म्हणतात?

उत्तर : डोके आणि धड जोडणाऱ्या शरीराच्या भागास मान म्हणतात.

४) पायाचे तीन भाग कोणते ?

उत्तर : मांडी, तंगडी आणि पाऊल हे पायाचे तीन भाग आहेत.

५) अवयव म्हणजे काय?